Verschenen in Bres Magazine, september 2023

Een verhaal is niet de waarheid. Geen énkel verhaal is de waarheid. Toch maakt ons menselijke denken graag verhalen van gebeurtenissen, situaties, relaties en dergelijke, en is erdoor gefascineerd, geobsedeerd, eraan verslaafd zelfs. De mijne heeft die neiging wel in ieder geval. En ik ben niet de enige; veel mensen zijn verslaafd aan hun eigen drama’s, maar ook aan nieuws, roddels, films of series. Verslaafd aan de emotionele kick die we ervan krijgen, welke emoties het dan ook maar zijn die door het verhaal opgeroepen wordt. Maar met waarheid heeft het allemaal bar weinig te maken.

Het politieke debat vandaag de dag – vroeger trouwens ook al – roept vooral veel boosheid op, verontwaardiging, agitatie. Heerlijk voer voor de mind. Elke keer opnieuw kun je je opwinden over wat er nu weer gezegd of besloten is of wat er nu weer geschreven wordt in de media waar je het niet mee eens bent. Waar je het wél mee eens bent, roept uiteraard een tegenovergestelde emotie op: euforie, blijdschap, opwinding. Maar het patroon is hetzelfde: een emotionele respons op een verhaal, die weer een honger naar meer verhalen oproept, etcetera. Lees/kijk, wind je op en herhaal, is het devies.

Als reden voor mijn gevoel van agitatie – omtrent corona, oorlog, racisme, klimaat, ruzie met de buren of mijn partner, noem maar op – kan ik misschien aandragen dat het over rechtvaardigheid gaat en dus heel belangrijk is. Maar wat voor mij rechtvaardig is, kan voor een ander heel onrechtvaardig zijn en omgekeerd. We hebben allemaal een verschillend perspectief, maar net afhankelijk van onze opvoeding, de plek waar we opgegroeid zijn, of we het financieel krap of breed hebben, wat onze belangen en interesses zijn, hoe we geprogrammeerd zijn, enzovoorts, enzovoorts. En dus kun je oeverloos discussieren over al die onderwerpen – wat ook zijn plek heeft, want zo kom je wellicht tot wederwijds begrip – maar ‘de waarheid’ bestaat niet. Niet op dat niveau in ieder geval, het niveau van denken, concepten en taal. Iedereen heeft zijn eigen waarheid of beter gezegd: iedereen heeft zijn eigen verhalen, zijn eigen opvattingen, meningen, oordelen, standpunten, en ga zo maar door. Zoals in de Hsin hsin ming (één van de oudst bewaard gebleven zenteksten uit de 6e eeuw) staat: ‘zoek niet naar de waarheid; zie alleen af van je standpunten’.

Die verhalen en emoties spelen zich allemaal af op het niveau van dualiteit, van tegengestelden. Waar je vandaag blij van wordt, daar kun je morgen heel boos of verdrietig van worden. Degene die mij vandaag zo gelukkig maakt, kan me morgen heel ongelukkig maken. De emotionele respons (en het gevoel van rechtvaardigheid) heeft te maken met de betekenis die ik aan de persoon, het ding of de relatie gegeven heb, de emotionele ‘investering’ die ik erin gedaan heb. Mensen raken alleen verontwaardigd over dingen die ze belangrijk gemaakt hebben, waar ze waarde aan hechten – zoals het woord verontwaardigd al zegt. Dat werkt ook zo voor boosheid, verdriet, blijdschap, schaamte.

De realiteit van een emotie is echter heel eenvoudig: een fysieke sensatie in het lichaam. Ik ben niet verslaafd aan zo’n fysieke sensatie, maar aan het verhaal en het drama eromheen. Niet aan het gevoel an sich maar aan alles wat mijn mind er bij-denkt en er bij-voelt. Ik heb dat verhaal nodig om me op te winden over de politiek, rond te blijven gaan in relatiedrama, of me geweldig of juist ellendig te voelen over ‘mijn leven’.

Op een relatief vlak bestaan er natuurlijk wel feiten en onwaarheden. Die hebben alles te maken met conventies. We hebben bijvoorbeeld afgesproken dat we die dingen waaruit bossen bestaan, ‘bomen’ noemen. Als iemand zegt: dat is een deur, dan kun je zeggen, ‘nee dat is niet waar, dat is een boom’. Dat is namelijk wat we afgesproken hebben. Die afspraken zijn nog wel gebonden aan taal, cultuur en context. Hetzelfde ding heeft verschillende namen in verschillende talen. En sommige talen, zoals bijvoorbeeld het Chinees, zitten zó anders in elkaar dat we maar lastig tot een gemeenschappelijke ‘waarheid’ zou kunnen komen (daarom zijn er bijvoorbeeld zoveel verschillende en behoorlijk uiteenlopende vertalingen van Chinese zenteksten zoals bovengenoemde). Maar al met al, op een conventioneel vlak, kunnen we zeggen dat het ene waar is en het andere onwaar. De waarheid hoeft op dat vlak ook niet bevestigd of verdedigd te worden, want die spreekt voor zich.

Ik heb ooit een film gezien over iets wat echt gebeurd is tijdens de Eerste Wereldoorlog: een staakt-het-vuren en zelfs verbroedering tussen aan de ene kant Duitse en aan de andere kant Franse en Schotse soldaten tijdens kerstmis 1914. De film heet Joyeux Noël. In de film zit een scène waarin een Duitse en een Franse soldaat elkaar – ietwat geïrriteerd en overtuigd van hun eigen gelijk – corrigeren over de naam van de kat die soms aan de ene en soms aan de andere kant gezelschap komt houden. De Duitser noemt de kat Felix en de Fransman noemt hem Nestor. Ik vond het een grappige scène die laat zien hoe onzinnig en absurd het geven van namen aan dingen (en daar absoluut in geloven) eigenlijk is. De kat is het natuurlijk om het even of ie nou Felix of Nestor genoemd wordt, die trekt zich niks aan van onze mensentaal en ook niet van onze verhalen, conflicten en oorlogen (zolang ie maar aandacht krijgt).

Voor de kat bestaat er alleen dat wat is, zonder toevoeging van gedachten over dat wat is. Daarom leeft de kat (evenals alle andere dieren) voortdurend in waarheid. Wij mensen leven in essentie ook in waarheid maar we voegen er iets aan toe, en die toevoeging maken we zelfs belangrijker dan de waarheid. Net zo absurd als het geven van een naam aan een kat en dan geloven dat die naam belangrijker is dan het ‘ding’ waar de naam naar verwijst. Zoals eveneens in de eerder genoemde zentekst staat: ‘gebonden door je gedachten, raak je de waarheid kwijt’. Wat we toevoegen is een laag van verzinsels, fantasie, illusie, maya. Een toevoeging aan de verhaalloze werkelijkheid die volslagen nutteloos en overbodig is, maar ook erg verleidelijk en hardnekkig.

Leven in en vanuit waarheid is heel eenvoudig. Dat wil niet zeggen dat het gemakkelijk is, want eenvoud is nou juist wat het ‘ik’ niet kan verdragen. Het ‘ik’ wíl complexiteit, drama, sensatie, prikkels, verhaal. De bereidheid om de realiteit te zien en ervaren zoals die is, ontstaat pas wanneer de fascinatie met het verhaal en het bijbehorende drama werkelijk losgelaten wordt. Pas dan kan de ‘verkleving’ tussen werkelijkheid en verhaal wegvallen. Het is voor veel mensen een belangrijk omslagpunt (of het eindstation) van een traject bij een psychotherapeut: erachter komen dat je het verhaal misschien wel los zou kunnen laten maar dat het ‘ik’ het verhaal helemaal niet los wil laten. Dat zou namelijk het einde betekenen van het ‘ik’. Ik-en-mijn-verhaal is waarschijnlijk de sterkste verslaving die er bestaat. En eentje die gebaseerd is op onwaarheid.

Verhalen kunnen positief of negatief zijn, gunstig of ongunstig, blij of verdrietig. De Hsin hsin ming zegt daarover: ‘de ultieme waarheid over de beide polen, is dat ze één leegte zijn’. In waarheid bestaat er geen conflict, bestaan er geen voorkeuren zelfs. Waarheid trekt zich – net als de eerder genoemde kat – niks aan van welk verhaal dan ook. Wat is waarheid dan? Wat blijft er over als je de laag van verhalen weghaalt? Stilte, Ruimte, Niets, Alles, Dit. Mysterie wat niet in denken of verhaal te vatten is. De kunst van het leven is om die tijdloze, naakte werkelijkheid niet te vervuilen met verleden en toekomst. © Ludo de Jongh